E.Levinas, La trace de l'Autre - inleiding

Het spoor van de ander

De ander : een spoor.

Het spoor : de ander

Door Jan Engelen

mei 2004

 
Emmanuel Levinas 1906-1995

 

Inleiding

Drie en dertig jaar ben ik verbonden aan de Hogeschool IPABO en haar voorgangers. In de loop van die jaren is in talloze gesprekken de naam Levinas gevallen. Een half jaar geleden gebeurde dat weer. Ik heb besloten een oude schuld in te lossen.

In de komende maanden zal ik studeren op « la trace de l’autre » van Emmanuel Levinas (1905 – 1995). De tekst is op 12 mei 1963 in Leuven uitgesproken voor het Wijsgerig Gezelschap en in datzelfde jaar gepubliceerd in het Tijdschrift voor filosofie . In 1967 werd het opgenomen in En découvrant l'existence avec Husserl et Heidegger, Parijs J.Vrin 1967 (2001).

 

Waarom deze tekst

ter inleiding?

In De la grammatologie (Parijs, Minuit, 1967, p.102/103) lanceert Jacques Derrida het begrip trace/spoor als strategische term bij de deconstructie van de nabijheid, de onmiddellijkheid en het heden, deconstructie dus ook van het bewustzijn en het weten. Waar het omgaat, licht hij toe, is, dat er een een relatie bestaat met iets anders, met de/het andere, waarvan de aanwezigheid zoiets is als een verleden dat nooit heden geweest is of worden kan. Waar het over gaat is: de kritiek op het monopolie van de ontologie door E.Levinas.

 

Derrida verwijst in De la grammatologie met name naar La trace de l’autre (in Tijdschrift voor filosofie van september 1963), en naar het veel geciteerde en besproken artikel Violence et metaphysique, essai sur la pensée dEmmanuel Levinas, in Lécriture et la différence, (Parijs, Éd.Du Seuil 1967, pp. 117-228). In de eerste voetnoot van Violence noemt Derrida La trace de l’autre en La Signification et le Sens  (Revue de métaphysique et de  morale, 1964, nr.2) deux importantes textes”. 


Jacques Derrida
geboren 1930

Sinds eind 1971 heb ik nog huiswerk liggen, namelijk een zorgvuldige lezing van La trace de l’autre. Omdat wij in ons onderwijs voortdurend de ander en het anders zijn van de ander tegenkomen, en deze anderen ook voortdurend anderen of het andere tegenkomen is het wellicht zinvol deze lezing nu alsnog te proberen en, na dertig jaar, het huiswerk te maken dat ik mezelf heb voorgeschreven.  

 

Wie in het werk van Levinas geïnteresseerd is kan door deze lezing kennis maken met een centraal begrip in het denken van deze filosoof. Totalité et Infini (1961) is zijn hoofdwerk. Bij verschijnen is het boek talloze malen getypeerd als raadselachtig, onbegrijpelijk of volstrekt nieuw.

Denk bij totalité aan totalitair en totalitaire systemen. Alles valt onder de noemer van het ene. Je begrijpt dat infini ons in aanraking kan brengen met een werkelijkheid die op een of andere manier anders in elkaar steekt.
Het tweede hoofdwerk heet Autrement qu' être ou au-delà de l'essence, Den Haag Nijhoff 1974. In zijn inleiding merkt Levinas op, dat je misschien essance moet lezen. "Wezen" , niet zozeer als ding, of instantie, maar meer als proces, tegenwoordig deelwoord.

Naast enkele verzamelbundels mag als derde hoofdwerk aangewezen worden: De Dieu qui vient à l'idée, Parijs Vrin 1982. Ik vroeg Levinas in een gesprek hoe je dit het best zou kunnen vertalen. Hij zei: misschien is de duitse vertaling de beste titel: Wenn Gott bei uns einfällt.

 

Het werk van Levinas mag men typeren als een tegendraadse samenvatting van 2000 jaar geschiedenis, ook van de filosofie. Kritiek daarop is na al die eeuwen geboden. Naast de vele tolleranties is de vorige eeuw ook duidelijk geworden wat het betekent wanneer intollerantie de dienst uitmaakt, of onverschiiligheid. Wie de de ander tot ongedierte verklaart maakt de hel open. Daarvoor hoef je alleen maar het journaal te volgen.

Het lezen van Levinas is in eerste instantie het lezen van vaak vertrouwde en toch niet gangbare taal, een niet allerdaagse tekst. Gun jezelf de tijd die nodig is om te wennen. Dat doe je in een vreemde stad door regelmatig een stukje te gaan wandelen. Wellicht is dat hier ook mogelijk.

De tekst van la trace...wordt hier op drie wijzen gepresenteerd.

a. een werkvertaling;

b. de vertaling plus een inleiding en parafrasering dan wel inleiding;

c. als b, maar met de franse tekst per paragraaf ernaast.

La Trace de l'autre heeft zes paragrafen.

Een groot deel van la trace de l'autre is opnieuw opgenomen in La Signification et le Sens, een verwerking van de ideeën die in het Collège Philosophique van 1961-63 en in januari 1963 op de Faculté Universitaire Saint-Louis van Brussel door Levinas vertolkt zijn.
La Signification et le Sens is opgenomen in Humanisme de l'autre homme, Montpellier, Fata Morgana 1972, pp. 17-63. A.Peperzak geeft in E.Levinas, Het menselijk gelaat, Baarn Ambo 1969 (laatste herdruk 2003) een vertaling.

 

Wie wil is uitgenodigd, mee te lezen en te studeren. Gun jezelf wel, zeker wanneer je nog niet vaak filosofische teksten gelezen hebt, wat nodig is om te wennen aan een andere ruimte, een andere taal (tijd). Vragen, opmerkingen en/of commentaar zijn zeer dan welkom.

La trace de l'autre is de eerste tekst van Levinas die hier gepresenteerd wordt. De werkvertaling en het commentaar zijn te beschouwen als een eerste bijdrage.

 

Aan de orde:
laten zien dat er een andere “aanwezigheid” is. "Aanwezigheid" is niet enkel te relateren aan mijn hier en nu, mijn heden, mijn zijn. Het andere kan zich ook aan mij onttrekken, anders zijn. Hoezo? Wat is dat? Hoe gaat en meer nog, hoe komt het, is dat?

Het vragen rond la trace de l’autre dient te beginnen bij de vertaling van de titel. In drie zinswendingen probeer ik een weergave te vinden voor « la trace de l’autre ». Welke omschrijving mag hier een  goede vertaling zijn? Ik heb wel een voorkeur. Ik stel  voor: de ander als spoor.

« De ander : een spoor » zou ook kunnen.

(Waarom niet eenvoudig “het spoor van de ander”?
Antwoord: Als ik zou zeggen « het spoor van de ander » dan zou ik doen alsof dat spoor er is. Daar, of hier, aanwijzbaar. Het er-zijn duidt beschikbaarheid aan, voorhanden zijn, voor het grijpen liggen. Denk aan het franse main-tenant. Nu, hand-havend. Je maintiendrais.
Maar de ander is niet voorhanden. Doen alsof de ander voorhanden is zou kunnen betekenen: me vergrijpen aan de ander.)


presentatie van de tekst

paragraaf 1: L'être et le même
totalité et infini in grote lijnen

home

Jan Engelen, tweede pinksterdag, 31 mei 2004
( Pinksteren is in de bijbelse traditie het feest van de eenheid.
Eenheid kan niet bestaan zonder verschillen.
Eenheid heeft te maken met het overbruggen van afstanden, het leven met verschillen. "Leven" kan niet anders dan met "verschillen". Een ander leven is wellicht geen leven. Daarom is eenheid steeds een belofte, een geheim - zoiets als een een tekst.)

Voor menigeen betekent de franse taal een niet geringe opgave. Als je onderstaande link volgt, vind je veel amerikaans dan wel engels materiaal

 

van het web

"My effort consists in showing that knowledge is in reality an immanence, and that there is no rupture of the isolation of being in knowledge; and on the other hand, that in communication of knowledge one is found beside the Other, not confronted with him, not in the rectitude of the in-front-of-him. But being in direct relation with the Other is not to thematize the Other and consider him in the same manner as one considers a known object, nor to communicate a knowledge to him. In reality, the fact of being is what is most private; existence is the sole thing I cannot communicate; I can tell about it, but I cannot share my existence. Solitude thus appears as the isolation which marks the very event of being. The social is beyond ontology."
"...I am responsible for the Other without waiting for reciprocity, were I to die for it. Reciprocity is his affair. It is precisely insofar as the relation between the Other and me is not reciporcal that I am subjection to the Other; and I am "subject" essentially in this sense. It is I who support all...The I always has one responsibility more than all the others."