Dr. Jan C.M. Engelen

Vanaf 1971 totmijn verplichte pensioen in-2007 ben ik werkzaam op Pedagogische Academies in Amsterdam en Alkmaar als katholiek docent voor katechese en katchetiek.
Katechese is niet enkel een schoolse aangelegenheid. Het woord is afgeleid van het griekse werkwoord kathecheoo. Dat betekent echo-en. Reflecteren. Zich bezinnen. Katechese is regelmatig aan de orde in het leven van mensen die zich, hoe dan ook, gelovigen willen noemen en daarbij stil staan, die zich gelovig orienteren zonder daarbij stellig of eisend te zijn.

Blijken zal dat Christen of Katholiek zijn te maken heeft met het Jodendom. Zie bijvoorbeeld Joseph Ratzinger/ Benedictus XVI, Jezus van Nazareth, Lannoo, Tielt, 2007, Hoofdstuk 4. 2 De Tora van de Messias, pp. 111-134.

Contact met het (meer) joodse denken gaat niet enkel over feiten maar ook over voelen, ervaren, systematiseren van ervaring, van denken en wijzen van denken. Katechese gaat over taal en betekenis en het (kunnen) spreken en aanvoelen
.

 

"Ik weet er eigenlijk niets van."
"Beginnen we 'vooraan'?"

Wat je, om te beginnen, zou moeten weten?

Als je helemaal niets of zo goed als niets weet van geloven of katechese, dan kun je ook niet beginnen. Je kunt immers nergens bij aansluiten. Daarom: help jezelf. Een simpele aanwijzing is: lees zo snel mogelijk een kinderbijbel Oude Testament. Dan ken je alvast de eerste namen.
Woord voor Woord I, de in het nederlands taalgebied bekende en veelverspreide kinderbijbel over verhalen uit het oude testament van Karel Eyckman kan je helpen. Het is kort, beknopt en in eerste instatie informatief.
Let wel: je hoeft nog niets te begrijpen of na te kunnen vertellen. Je hebt na lezing de namen een keer gezien.
Kennis maken met - dat is de bedoeling van dit eerste rondje bijbels Madurodam voor kinderen en voor mensen die zich om te beginnen een beeje orienteren willen.

Hoe krijg je al die draden bij elkaar?
Bij draden kun je denken aan eerste kleine beetjes kennis, fragmentjes, herinneringen, ideeen, iets dat je ooit opgevangen hebt, maar draden zijn ook wat je eigenlijk zou moeten weten nu je een beetje zelfstandig beginnen gaat, wat je zou moeten kunnen, achtergronden waar je nog aan moet werken.

 


Een tip.
Hoe lees je Woord voor Woord I?
Wanneer je gaat lezen, leg je er een blaadje bij.
Noteer de belangrijkste namen die je tegen komt.
Door wat op te schrijven maak je ook bij jezelf een eerste ruimte voor deze zaken. Het rijtje dat aldus ontstaat is de eerste en bijna de kortste samenvatting van het zogenoemde "Oude Testament". (Waarom "zogenoemd"? Dat komt nog.)

Hoezo kortste samenvatting?
Een naam is de kortste samenvatting van minstens één verhaal. (Daarom hoef je ook Woord voor Woord II niet te lezen. Dat is kort gezegd één naam: Jezus. Die naam mag bekend verondersteld worden - in eerste instantie.
)

Woord voor woord I vind je in iedere bibliotheek. Lees de verhalen door en maak je lijstje. Maak er eventueel een korte notitie bij. Je moet weten wie bijvoorbeeld de volgende personen zijn: Jacob, Jozef, David, Abraham, Saul, Sara. Het is "kennis" die je in de vorm van een quiz bij elkaar kunt toetsen. Naast deze lijst van eerste namen wordt geen kennis vooraf verondersteld.

 

Algemene inleiding

"Waar gaat dat over wanneer het over geloven gaat?" Het is handig op een simpele manier te kunnen zeggen waar geloven over gaat.

 

Katechese

Een
goed verhaal
komt
nooit alleen

Katechese of geloven gaat op de eerste plaats niet over de "eigen overtuiging" of "goede bedoeling". Het eigene en de bedoeling onttrekken zich immers aan dat wat volstrekt duidelijk is. Anders gezegd: je (onderwerp) bent jezelf (lijdend voorwerp) altijd te slim af.

Specifieke voor katechese zijn de verhalen.
Welke verhalen?
Om te beginnen alle verhalen. Het gaat dus niet over zogenoemde waarheden. Het gaat echt over verhalen. Zij zijn immers de grotere gehelen waar ik of wij op een of andere wijze deel van uitmaken, waarin wij thuis zijn.

Maar te midden van alle verhalen gaat het in de wereld van gelovigen in de christelijke betekenis van dit word meer in het bijzonder over de verhalen uit het Boek van Alle Verhalen. Bezig zijn met, je herkennen in of woorden en taal vinden in de de verhalen die kenmerkend zijn
voor katholieken, of voor christenen.
Om te beginnen zijn dat bijbelverhalen.


Gegeven die oorsprong zal katechese altijd meer oecumenisch zijn en zelfs interconfessioneel en intercultureel. Niet omdat de "inhoud" er niet toe doet, maar meer precies: omdat de inhoud daar toe "doet". Bijvoorbeeld: Als mensen "schepsel Gods" zijn - en daar maakt het Boek geen geheim van - dan kun je elkaar niet als vuilnis of vulles behandelen. Bijbels gesproken gooit de mens zeer hoge ogen. Buiten de bijbelse literatuur is dit begrip, schepsel-zijn, zelfs fundamenteel onbekend.

Verhalen
Onder verhalen kun je om te beginnen alles verstaan wat je vertellen of horen kunt, of bedenken. Verhalen kun je in pantomime of muziek zelfs enkel zien, aanvoelen of meemaken.

Een verhaal kan vertellen over feiten die zich voordoen, waar je bij staat of die jou aangaan. Een verhaal kan ook vertellen over wat zich eerder heeft voorgedaan. Een verhaal kan ook, meer creatief, een situatie creŽren waarin je alles vergeet en enkel nog gefascineerd luistert naar ... ja, naar wat eigenlijk? Een verhaal kan ook samenvatten wat iemand je vertelt nadat hij al dan niet uitdrukkelijk zegt: Nu moet je eens goed horen! Een verhaal kan een woord uitleggen. Wat is onderwijs eigenlijk? Wat betekent 'getuige'? Zelfs een korte verklaring van zo'n woord is op zijn wijze een verhaal. (Wat zegt Van Dale over verhalen?)

Kenmerkend voor christenen Heel dat brede spectrum van verhalen wordt enigermate gekanaliseerd door het levensbeschouwelijk oriŽnterende woord katholiek.

In de katechese verwacht je niet op de eerste plaats verhalen die je vertellen hoe je concrete dingen kunt doen, zoals het maken van een goede maaltijd of het repareren van een stekker. Ook zal de katechese je om te beginnen niet alles vertellen over de problematiek van de regenwouden of de mens ontkennende en mens onterende oorlogen of over vervolgingen die mensen andere mensen aandoen en de wijze waarop ze(/we?) elkaar naar het leven staan.
Katechese en godsdienst zoeken ruimte om op verantwoorde en creatieve wijze bezig te zijn met ... ja met alles wat, door de eeuwen heen, christenen bezig houdt.

Kijk je rond in de geschiedenis van het Westen en in de expressie die mensen in onze contreien aan hun leven gegeven hebben, dan tref je veel muziek, literaire en beeldende kunst aan die allemaal uiteindelijk teruggaat naar de christelijke geschiedenis. Veel van wat in oude kerken en in musea staat, grote delen van onze kultuur is afkomstig uit het Boek van alle verhalen dat christenen altijd gebonden heeft en bindt, dat in hun beleving en herkenning altijd een centrale plaats had en heeft: het Boek in het midden. Te midden van alle verhalen van christenen is de bijbel de oorsprong, de centrale bron. Dit gegeven brengt evenwel een grote moeilijkheid met zich mee.

In Nederland zoals in heel de 'westerse wereld' weet ongeveer iedereen wat de bijbel is. Bijna iedereen heeft daar een kader voor. Bijna iedereen weet ook welk gezicht je bij het woord bijbel moet trekken. Maar stel om te proberen eens een paar eerste vragen over de bijbel. Denk aan vragen als: Wat is een bijbel eigenlijk? Waar komt het boek vandaan? Wat moet het? Hoe zit het in elkaar? Velen zullen je vreemd aankijken en daarna bekennen dat ze het eigenlijk niet weten. Na de inleidende teksten moet je de eerste antwoorden op deze vragen kunnen geven.

Wanneer katechese zoiets is als reflecteren op geloven, waarom doe je dat niet rechtstreeks? Waarom maak je die omweg via het Boek? Waarom gaat het niet gewoon over God? Het antwoord kan eenvoudig zijn: God is niet los verkrijgbaar. Je kunt God niet isoleren als in een laboratorium-situatie en onderzoeken. God is geen object, voor welk kennen of denken dan ook. Je kunt Hem zelfs niet bedenken.

Is God dan zo uitzonderlijk? Ja, maar Hij niet alleen. Jij bent dat ook.

 

Voorbeeld:

Wie ben jij?

Wie jij ook bent,
jij bent niet en nooit de inhoud van mijn of jouw denken.
Jij bent geen object, geen ding of voorwerp.
Jij bent subject, jij spreekt en staat zelf.
Een mens is voortdurend meer oorsprong dan resultaat.
Dat blijft zo, zo lang je leven duurt.

Gaat het over de God van Christenen, dan gaat het over degene die Jezus "Onze Vader" noemt. Om te weten wat dat betekent zul je toch naar bijbelse literatuur en kultuur moeten - die wereld van taal, toentertijd en vandaag. Hoe dat werkt en wat dat betekent - het blijft voor ons oorsprong en voorsprong. Evenmin als ons spreken zullen we het nooit kunnen inhalen, volledig beheersen. Dat komt nog.

Over God in de bijbelse literatuur vind je hier meer.

Bijbelse literatuur doet als iedere literatuur. Zij kan onze aandacht vragen zolang het lezen of voorlezen en vertellen duurt. Zij richt zich tot ons (sociaal), tot mij (individueel). Zij dateert van (ver) vÚÚr mijn spreken, maakt mijn woorden tot (in feite) antwoorden, vragen. Zij licht mijn spreken voor.

Om te beginnen zal het in deze inleiding derhalve over Bijbel moeten gaan.

 

Zoals in de aanhef gezegd: de Inleiding bestaat uit drie teksten. Drie teksten brengen je in steeds kleine stappen verder. Zet men de stapjes onder elkaar dan zie je in een oogopslag de inhoudsopgave.

(C) 1999 Dr. Jan C.M.Engelen, Herten/Roermond,
2008 Amsterdam,
docent Hogeschool IPABO, Amsterdam/Alkmaar 1971-2007